کاروانسرای دیر گچین کجاست؟ + عکس های دیدنی

در این مطلب جدید در سال 1405 و سال 2026 ، کاروانسرای دیر گچین و کاروانسرای دیر گچین کنسرت و کنسرت کاروانسرای دیر گچین قم و رزرو کاروانسرای دیر گچین و هزینه اقامت در کاروانسرای دیرگچین و تور کاروانسرای دیر گچین و شماره تماس کاروانسرای دیر گچین و دیر گچین کجاست و کاروانسرای دیر گچین اقامت در نم نمک.

کاروانسرای دیر گچین از آدرس و مشخصات تا هزینه اقامت

در هشتاد کیلومتری حاشیه شمالی پارک ملی کویر قم و در دل شن های روان ، بنایی عظیم و مستحکم با برج و باروهای استوارش چشم هر رهگذری را به خود خیره می کند. اینجا کاروانسرای دیر گچین قم ، زیباترین و بزرگ ترین کاروانسراهای تاریخی ایران است.

این بنا بر سر راه قدیمی قم به ورامین قرار گرفته است و از قسمت شمال شرقی به دریاچه حوض سلطان و در حاشیه غربی به کویر بزرگ نمک منتهی می شود.

برای رفتن به کاروانسرای دیر گچین باید از بزرگراه حرم تا حرم ، از قم به سمت گرمسار راهی شوید. پس از حدود 70 کیلومتر کاروانسرا را در سمت راست خواهید دید. مسیر دسترسی از لب جاده تا کاروانسرا ، حدود 100 متر و یک جاده خاکی است.

کنسرت کاروانسرا

اجرای «کنسرت کاروانسرا» در پاییز 1403 در یک کاروانسرا توسط پرستو احمدی با پوشش جنجالی که به صورت زنده از یوتیوب احمدی پخش شد ، بازتاب گسترده ای در شبکه های اجتماعی داشت و تعداد دنبال کننده های احمدی در رسانه ها بیشتر شد.

مدیرکل میراث فرهنگی استان قم و مدیر صندوق احیای بناهای تاریخی نیز در پی برگزاری کنسرت مجازی و بدون حجاب پرستو احمدی ، در کاروانسرای دیر گچین برکنار شدند. همچنین این کاروانسرا پلمب و مدیرش به دادگاه معرفی شد.

وجه تسمیه کاروانسرای دیر گچین(Deyr-e Gachin Caravanserai)

در متون تاریخی می توان نام های متعددی برای کاروانسرای دیر گچین قم یافت. در کتاب هایی همچون تاریخ قم ، صوره الارض و کاروانسراهای ایران ، نام هایی مانند «اردشیر» ، «دیرالجص» ، «دیر گچین» و «دیر کاج» به این عمارت تاریخی نسبت داده شده است.

احتمالا از این رو نام اردشیر را بر این کاروان سرا نهاده اند که به دستور اردشیر ساسانی ساخته شده است. همچنین «جص» در زبان عربی به معنای گچ است و به دلیل استفاده از گچ به عنوان مصالح اصلی آن ، به دیرالجص و دیر گچین نیز شهرت یافت. کلمات دیگری همچون رباط و خان ، نام دیگر کاروان سرا بوده است.

چرا به کاروانسرای دیر گچین مادر کاروانسراهای ایران می گویند؟

کاروانسرای دیرگچین با قدمت 1700 ساله خود به عنوان مادر کاروانسراهای ایران شناخته می شود.

بنای اولیه کاروانسرا متعلق به دوره حکومت اردشیر ساسانی است که در دوره صفویه هم تغییرات اساسی پیدا کرده و به صورت کاروانسراهای معمول و متداول صفویه از رونق و اعتبار خاصی تا پایان دوره قاجاریه برخوردار بوده است.

از دلایل دیگر نامگذاری کاروانسرای دیر گچین به اسم مادر کاروانسراهای ایران داشتن تمامی مایحتاج مسافران مثل مسجد ، آسیاب ، حیات خلوت ، حمام و توالت عمومی در داخل کاروانسرا است که در گذشته افراد می توانستند همه چیز را در این کاروانسرا باهم داشته باشند.

از معماری کاروانسرای دیرگچین بیشتر بدانید

این بنای تاریخی 12 هزار هکتار مساحت دارد و هزاران مسافر در گذشته به اینجا آمده و از فضاهای داخلی و بیرونی آن استفاده کرده اند. یکی از موارد جالب توجه دیرگچین داشتن دیواری است که دور آن قرار دارد. این دیوار هشتاد متر طول ، یک متر قطر و پنج متر ارتفاع دارد.

نقشه کاروانسرای دیرگچین مثل بسیاری از بناهای مهم عصر صفوی به شکل 4 ایوانی است. البته بخش های مختلفی مثل چندین برج ، مسجد ، حیاط خلوت ، آسیاب سنگی ، حمام ، ورودی ، هشتی ، ایوان ، اتاق ، حجره ، شترخوان ، فضای اقامتی و دکان های خرید و فروش کالا را در داخل بنا در نظر گرفته اند.

البته در خارج و در مجاورت بنای دیرگچین می توان آتشکده ، کوره آجرپزی ، آب انبار و قبرستانی را مشاهده کرد که بر وسعت کاروانسرا می افزاید.

کاروانسرای دیرگچین بسیار بزرگ بوده و جاهای مختلفی برای دیدن دارد ، اینجا آن قدر بزرگ است که نمی توان با چند ساعت بازدید سر و تهش را درآورد.

با این حساب بازدید کاروانسرا نیاز به زمان بیشتری دارد چون هر گوشه از آن نشانه ای از یک دوره تاریخی است. از آجرهای بزرگ و مربع شکل دوره ساسانی گرفته تا آجرهای ضربی شبستان و حمام قجری همگی یادگاری از چند نسل است که همه را می توان در این کاروانسرا پیدا کرد.

چیدمان فضاهای کاروانسرای دیر گچین چطور است؟

ورودی کاروانسرای دیرگچین

کاروانیان در گذشته هنگام ورود ، وارد هشتی ورودی و پس از عبور از این مکان ، وارد حیاط مرکزی دیرگچین می شدند. محور ورودی کاروانسرای دیر گچین از سمت جنوب غربی به شمال شرقی است و درب آن نیز در جهت جنوب غربی گشوده می شود.

این نوع چرخش یکی از بهترین نوع چرخش ها نسبت به دیگر اماکن مشابه است چرا که این محور ورودی نسبت به جاده ای که کاروانیان در آن تردد داشتند ، از موقعیت مطلوبی برخوردار بوده است.

اتاق های کاروانسرای دیرگچین

این اتاق ها تقریبا به یک شکل و اندازه هستند و شبیه به هم ساخته شدند. هر اتاق تفریبا 9 عدد طاقچه داشتند که ارتفاع آنها از کف حدود یک متر است. همچنین اجاق یا بخاری دیواری هر اتاق در نقطه میانی ضلع مقابل ورودی تعبیه شده است.

هر اتاق در کاروانسرای دیر گچین تنها یک ورودی نسبتا کوچک در قسمت بالا به صورت هلالی شکل دارد. این ورودی برای گرم نگه داشتن اتاق در فصل های سرد بسیار مناسب بوده است.

در این اتاق ها پنجره ای به سمت اصطبل باز شود وجود ندارد. در مقابل هر اتاق یک ایوان دارد و از جمله تزیینات اتاق ها می توان به طاقچه هایی با تورفتگی و قوس هایی تزیینی ، اجاق های زیبا و همچنین سقف چهار ترک اشاره کرد.

هشتی های کاروانسرای دیرگچین

هشتی ها در کاروانسرای دیر گچین فضایی برای انتقال بین دروازه ورودی و حیاط مرکزی است که از آن به عنوان فیلتر کاهنده نور و گرمای شدید بیرونی هم استفاده می شد و از طرف دیگر کارکرد امنیتی نیز دارد.

در کاروانسرای دیر گچین 4 برج استوانه ای شکل در چهار گوشه بنا و دو  برج نیم دایره در دو طرف دروازه ورودی قرار دارد.

ارتفاع برج های استوانه ای در کاروانسرای دیر گچین به اندازه دیوارهای جانبی آن است.

اگرچه این برج ها از استحکامات دفاعی دارند اما کارکردهای دیگری نیز داشته اند برای نمونه این که مشعل هایی که در قسمت بالایی آن ها نصب بود میتوانستند در شب رهنمای گمشدگان بیابان باشند.

ایوان های کاروانسرای دیرگچین

این ایوان ها به عنوان فضای خالی بین اتاق ها و حیاط کارکرد چند بعدی دارند. سطح ایوان ها و اتاق های مربوطه بین 1 تا 1/5 متر بالاتر از سطح حیاط قرار داشته و مسافران می توانستند بار و اسباب و وسایل خود را به راحتی سوار و یا پیاده کنند.

شکل ایوان های کاروانسرای دیر گچین در مقابل اتاق ها به گونه ای است که برای نشستن ، صحبت کردن و حتی استراحت ، حداقل در ساعات قبل از خواب بسیار مناسب تر از اتاق هاست.

البته در دیواره های بین ایوان ها ، سوراخ هایی به عنوان مال بند تعبیه شده و مسافران می توانستند قبل از انتقال چهارپای خود به اصطبل در همین مکان آن را تیمار نمایند.

همچنین دیوارهای ایوان های کاروانسرای دیر گچین مانند دیوارهای اتاق ها دارای طاقچه های متعدد هستند.

حیاط کاروانسرای دیرگچین

حیاط در کاروان سرای دیرگچین ، اساسی ترین و محورب ترین بخش فضاست زیرا همه اتاق ها گرداگرد آن چیده شده اند. نقطه کانونی و مرکز ثقل کل بنا در وسط حیاط قرار دارد.

حیاط ضمن آن که به عنوان فضای تنظیم کننده هوا از باد جلوگیری کرده و سایه به وجود می آورد ، فضای ویژه برای تعاملات انسانی ایجاد می شد.

البته از این منظر تحرک و جنب وجوش در بخش حیاط کاروانسرا نسبت به سایر بخش ها در حداکثر قرار دارد.

درون گرا بودن کاروانسرای دیر گچین علاوه بر آنکه سبب افزایش ضریب امنیتی بنا می شود ، یعنی محافظت از آن را آسان می کند ، انس و الفت و صمیمیت قابل توجهی در میان استفاده کنندگان بنا پدید می آورد که بسیار فراتر از روابط خشک و نسبتا مکانیکی آنها در طول سفر است.

آدم هایی که در حین مسافرت به اجبار به ردیف و پشت سر هم حرکت می کردند و حداکثر می توانستند با چند نفر جلوتر یا عقب تر از خود در ارتباط باشند در این فضا این امکان وجود داشت که با هم  به اختلاط نشسته و به تبادل نظر بپردازند ، بگویند و بشنوند ، بیاموزند و بیاموزانند و روابط اقتصادی و داد و ستد تجاری را با یکدیگر برقرار نمایند.

حیاط خصوصی کاروانسرای دیرگچین

در گوشه شمال شرقی محوطه کاروانسرای دیر گچین بنایی چهار ایوانی پیرامون یک حیاط مرکزی هشت ضلعی ساخته شده است.

طاقچه های موجود در چهارگوشه بنا نیز دارای طرح نیمه هشت ضلعی است. از آنجایی که نقشه هشت ضلعی در دوره ساسانی رایج نبوده و از مشخصه های دوره اسلامی است شاید بتوان این بخش را از بناهای متعلق به دوره اسلامی کاروانسرا دانست.

بدون تردید این بخش ، جالب توجه ترین قسمت موجود در محوطه کاروانسرای دیر گچین به شمار می رود و احتمالا برای اسکان مسافران خاندان شاهی و یا کارمندان بلندپایه استفاده می شده.

آسیاب کاروانسرای دیر گچین

در طرح اولیه کاروانسرای دیر گچین ، طویله های جانبی موجود در گوشه شمال شرقی کاروانسرا ، در مقابل برج گوشه ای به هم می رسید اما این طویله ها توسط یک تیغه ثانوی دیگری که احتمالا به

دوره قاجار تعلق دارد مسدود شده است.

در کنار این تیغه دو سنگ آسیاب به شکل افقی قرار گرفته است که شیوه طراحی آن ها به گونه ای است که بتوان با استفاده از نیروی کار حیوانات آن ها را به کار انداخت. با توجه به اینکه این دو

سنگ آسیاب به این تیغه ثانوی متصل اند ، پس می توان نتیجه گرفت که خود این آسیاب نیز بعدها به کاروانسرای دیر گچین اضافه شده است.

 آب انبار کاروانسرای دیر گچین

آب انبارها در کاروانسرای دیر گچین هنوز وجود دارند و در سمت غرب محوطه واقع شده اند.این آب انبارها با گنبدهای کوچکی پوشیده شده اند و در ساخت آنها از آجرهای ساسانی استفاده شده است.

اما از آنجایی که شیوه ساخت گنبدهای این دو آب انبار متعلق به دوره اسلامی است ، پس احتمالا بعدها و در دوره اسلامی مورد بازسازی قرار گرفته اند.

اصطبل و آخور کاروانسرای دیر گچین

در پشت اتاق های کاروانسرای دیر گچین اصطبل های بزرگی واقع شده اند که ورودی آن ها به شکل L است. این نوع ورودی ها در مواقع احتمالی که حیواناتی قصد فرار داشتند نقش سرعت گیر را ایفا می نمودند. اصطبل ها همانند اتاق ها مسقف هستند.

نور لازم اتاق ها از طریق سوراخ های موجود در سقف تامین می شد و عرض آنها به حدی بوده است که دو شتر با بار بتوانند در داخل آنها از کنار یکدیگر عبور کرده و یا حتی پهلوی هم بخوابند. به نظر

می رسد که در کاروانسرای دیر گچین همه چهارپایان در کنار یکدیگر بودند و جایگاه اختصاصی برای حیوانات مختلف وجود نداشته است.

مسجد کاروانسرای دیر گچین

در گوشه سمت راست ضلع جنوبی نمازخانه یا مسجد کاروانسرا قرار دارد با ابعاد بزرگ و ستون های با و مقطع و ابعاد مربعی شکل که تعداد زیاد آن به استحکام مسجد افزوده است.

مسجد کاروانسرای دیر گچین بخش عظیمی از فضای زنده و فعال را اشغال نموده و روی هم رفته انگار که ترکیب مناسبی برای مسجد تدارک دیده نشده است و این شاید بدین دلیل بوده است که

مسافران نماز را شکسته برپا می دارند و استفاده از مسجد کمتر و فقط به عنوان نمازخانه مورد استفاده قرار می گرفت تا مکانی جهت گردهمایی و بحث و منبر.

بر دیوارهای این مسجد هیچ نشانه ای از زیباسازی مثل کاشی کاری ، گچ بری ، خطاطی دیده نمی شود و این قسمت از بنا همانند کل کاروانسرا بی پیرایه ولی استوار است.

فضاهای امنیتی کاروانسرای دیر گچین

فضای امنیتی ، فضاهایی هستند که کارکرد بیشتر آنها تامین امنیت کاروانسرای است. این فضاها شامل مجموعه ورودی ، برج ها و نیز دیوارهای کنگره دار خارجی است.

مجموعه ورودی به صورت یک بخش بزرگ و کاملا بارز در میانه ضلع جنوبی کاروانسرای دیر گچین قرار دارد و مثل بیشتر کاروانسراهای صفوی جلو آمده و پیش آمدگی زیادی دارد و به صورت

مجموعه ای مجزا در پیشاپیش بنای مربع شکل خودنمایی می کند. این بخش دروازه ورودی ، هشتی و اتاق هایی در دو طرف دروازه است.