افغان ، افغانی یا افغانستانی؟ کدام درست است؟

در این مطلب جدید در سال 1405 و سال 2026 ، افغان یا افغانی و معنی افغان و معنی کلمه افغانی و افغانستانی و افغانی یا افغانستانی و افغان نام هر یک از شهروندان افغانستانی و هم واژه افغان درست است و هم واژه افغانی در نم نمک.

کدام درست است : افغان یا افغانی؟

به گزارش نم نمک ، این روزها حضور اتباع کشور افغانستان در ایران و نحو مواجهه با آن ها دوباره در فضای مجازی و حتی میان مسئولان کشورمان بر سر زبان ها افتاده است اما در نامیدن مردم این کشور همیشه نوعی جدل وجود دارد. «افغان» ، «افغانی» ، «افغانستانی» و «افاغنه» نام هایی است که در میان مردم ، رسانه ها و مسئولان کشوری برای خطاب اتباع کشور همسایه استفاده می شود. گاه حتی برخی بعد از گفتن «افغانی» بلافاصله می گوید البته درست نیست و باید بگوییم «افغانستانی ».

افغان نام هر یک از شهروندان افغانستانی 

محمد آصف فکرت ، نویسنده ، شاعر و پژوهشگر افغانستانی فقید در مقاله ای درباره واژه افغان که در مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی منتشر شده ، نوشته است : «اَفْغان ، به تعبیر نوین و عام ، نامِ هر یک از شهروندان افغانستان از هر قوم و قبیله و دین. این تعبیر در قانون اساسی مصوب 1343 ش / 1964 م افغانستان (ماده 1) آمده بود؛ در قانون اساسی مصوب 1356 ش / 1977 م نیز با تکیه بر این مطلب همه شهروندان کشور از نظر حقوق و وظایف در برابر قانون یکسان و برابر اعلام شدند (ماده 21) و پس از آن دولت کاربرد نسبت های قومی و قبیله ای را درپی نام شهروندان ممنوع کرد. اما افغان ، به تعبیر خاص ، نامی است که غیرِ پشتون ها ، مردمانِ پشتو زبان را به آن می خوانند ، در حالی که این مردم خود را پشتون می نامند.»

افغانستانی مناسب تر است اما

چند سال پیش محمدکاظم کاظمی شاعر و کارشناس ادبی افغانستانی ، در یادداشتی که در صفحه شخصی اش در فضای مجازی منتشر کرده با بیان اینکه عبارت هایی همچون «افاغنه » و «افغانی » و در شکل محاوره ای اش «افغونی » ، خالی از بار تحقیر و تخفیف نبوده است ، و «افاغنه » با توجه به سابقه تاریخی اش موهن ترین نامی است که می توان به مردم افغانستان داد و ناخشنودی مردم این کشور از خطاب شدن با این نام ها ، نوشته بود : ««افغانی » ضمن این که خالی از تحقیر نیست ، از نظر دستوری هم ایراد دارد ، چون «ی » نسبت را نمی توان به قوم اضافه کرد و از آن ، گروهی از مردم را در نظر داشت .

در این مورد استاد ابوالحسن نجفی در کتاب ارزشمند «غلط ننویسیم » می گوید : «اهل کشور افغانستان را باید افغان بنامیم و نه افغانی ، چنان که اهل کشور ترکیه و استان کردستان را ترک و کرد می نامیم و نه ترکی و کردی .»کلمه «افغانی» در واقع واحد پول افغانستان است.

قانون اساسی افغانستان کلمه «افغان » را پیشنهاد می کند اما در نظر گروه وسیعی از مردم افغانستان ، کاربرد «افغان » هم خالی از اشکال نیست ، چون نام قوم «افغان » (پشتون) را تداعی می کند که فقط یکی از اقوام این کشور است و انتساب همه مردم افغانستان به این قوم ، خالی از اشکال نیست ، مثل این که همه مردم هندوستان را «هندو» بنامیم .

اگر از این زاویه بنگریم ، کاربرد کلمه «افغانستانی » برای مردم افغانستان مناسب تر به نظر می رسد ، هرچند از نظر حاکمیت کنونی این کشور ، «افغانستانی » نامیدن مردم افغانستان ، اعتراضی غیرمستقیم به قوانین رسمی و عرف دیپلماتیک کنونی به حساب می آید.»

هم واژه افغان درست است و هم واژه افغانی

اما فرهاد قربان زاده ، زبان شناس ، فرهنگ نویس و ویراستار درباره این موضوع نوشته است : «برخی معتقدند «اهل کشور افغانستان را باید افغان بنامیم و نه افغانی. چنان که اهل کشور ترکیه و استان کردستان را ترک و کُرد می نامیم و نه ترکی و کُردی».

در پاسخ باید گفت :

1. در فارسی نام قوم به هریک از افراد آن قوم نیز گفته می شود و برای نمونه ، ازبک ، افغان ، بلوچ ، تاجیک ، تُرک ، قرقیز ، و کُرد هم نام قوم است و هم نام هریک از افراد آن قوم ، ولی در چند مورد با افزودن پسوندِ ی به نام قوم نیز نام هریک از افراد آن قوم ساخته می شود :

ارمن (نام قوم ، بسنجید با ارمنستان به معنی «سرزمین قوم ارمن») : ارمنی به معنی «هریک از افراد قوم ارمن»؛

افغان (نام قوم ، بسنجید با افغانستان به معنی «سرزمین قوم افغان») : افغانی به معنی «هریک از افراد قوم افغان»؛

گرج (نام قوم ، بسنجید با گرجستان به معنی «سرزمین قوم گرج») : گرجی به معنی «هریک از افراد قوم گرج».

2. واژه افغانی دست کم از قرن پنجم در متن های معتبر فارسی با بسامد بالا به کار رفته است :

قرن 5: به گونه شِل [= نیزه کوچک پره دار] افغانیان دو پرّه و تیز / چو دسته بسته به هم تیرهای بی سوفار (دیوان فرخی : 62).

قرن 6: کریمی که افغانیان از بار مکرمت او افغان می کنند ... (مکاتیب سنایی : 22).

قرن 7: سلطان ... رجّاله دیلم و عفاریت افغانیان را بر ایشان آغالید تا نشیب وفراز ایشان فراگرفتند (جرفادقانی ، ترجمه تاریخ یمینی : 333).

قرن 8: از افغانیان شبی جمعی بر سپاه مبارزالدّین محمّد نهی زدند ، چند سر اسب ببردند و مردی ده را به قتل رساندند (سیف هروی ، تاریخنامه هرات : 208).

قرن 9: چند غلام افغانی (اسفزاری ، روضات الجنات : 2/112). قرن 10: پادشاه با آن افغانی دون مقابل شده ، معرکه حرب گرم گردید (قاضی میر احمد ، خلاصة التواریخ : 1/302).

قرن 11: سلطان شه افغانی که طبعش به شر و فساد آمیخته بود در خدمت خسرو به سر می برد (جهانگیر ، جهانگیرنامه؛ توزک جهانگیری : 77).

قرن 12: سردار افغانی که در آن دیار بود ، در عوض مهمان نوازی ، آن نوباوه سلطنت را اسیر و دستگیر نموده ، نزد اورنگ زیب می فرستد (ابوالحسن بن ابراهیم قزوینی ، فوایدالصفویه : 1/72).

قرن 13: مابین تیمورشاه افغانی و سلطان شاه نقاری رخ داد (شمس بخارایی ، تاریخ بخارا ، خوقند و کاشغر : 1/150).

قرن 14: مردک افغانی به آواز بلند سخنان زشت به نواب وکیل می گفت (حسن فسایی ، فارسنامه ناصری : 1/594).

کوتاه آنکه در اشاره به هریک از افراد قوم افغان هم واژه افغان درست است و هم واژه افغانی ، ولی زیبنده تر آن است که دیگران را به نامی بخوانیم که خود بیشتر می پسندند.»