واروژان آراکلیان چهره ماندگار مرمت آثار تاریخی درگذشت + بیوگرافی

واروژان آراکلیان چهره اثرگذار در مرمت میراث تاریخی ایران درگذشت

واروژان آراکلیان ، معمار و از چهره های اثرگذار در حفاظت و مرمت آثار تاریخی ایران ، به ویژه کلیساهای تاریخی ارمنیان در آذربایجان ، در مهرماه 1405 درگذشت. او طی چند دهه فعالیت حرفه ای و اجتماعی ، نقشی مهم در مرمت بناهای تاریخی ، حفظ میراث فرهنگی ارمنیان و احیای مسیرهای دسترسی به آثار مذهبی و تاریخی کشور ایفا کرد.

واروژان آراکلیان در سال 1312 خورشیدی ، برابر با 1934 میلادی ، در تبریز و در خانواده ای اهل فرهنگ و هنر متولد شد. او پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی و متوسطه در زادگاهش ، وارد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران شد و در رشته معماری مدرک کارشناسی ارشد گرفت.

پایان نامه تحصیلی او با عنوان «طرح مرمت دیرهای تادئوس (قره کلیسا) و استپانوس مقدس در استان آذربایجان» تدوین شده بود و طرحی برای سامان دهی زیارت سالانه دیر تادئوس مقدس با ظرفیت پذیرش 20 هزار زائر را نیز در بر می گرفت. این پایان نامه با درجه ممتاز پذیرفته شد و زمینه ای برای فعالیت های بعدی او در حوزه حفاظت از میراث معماری و مذهبی فراهم آورد.

مرمت قره کلیسا و حفاظت از میراث تاریخی آذربایجان

یکی از نخستین اقدامات آراکلیان در زمینه حفاظت از آثار تاریخی ، مرمت گنبد دیر تادئوس مقدس در فاصله سال های 1336 تا 1338 خورشیدی بود. این بنا که در پی آسیب های ناشی از درگیری های تاریخی و عوامل طبیعی دچار صدمه شده بود ، سال ها در شرایط نامناسب نگهداری قرار داشت.

در جریان این عملیات ، مرمت و تحکیم دیوارها ، تکمیل برج ناقوس ناتمام و اجرای اقداماتی برای هدایت آب ها و کاهش آسیب های محیطی دنبال شد. آراکلیان در سال های بعد نیز با پیگیری مستمر و ارائه اطلاعات تاریخی و تخصصی ، در روند حفاظت و مرمت این مجموعه مشارکت داشت.

در دهه 1340 خورشیدی ، با دعوت سازمان برنامه و بودجه ، ادوارد اوتوجیان ، معمار و شهرساز ارمنی تبار فرانسوی و کارشناس یونسکو ، برای بررسی وضعیت دیر تادئوس مقدس و اقدامات مقدماتی مرتبط با ثبت جهانی آن به ایران سفر کرد. پس از این بازدید ، کارشناسانی از جمله مارتن و خداوردیان برای آغاز عملیات مرمت به محل اعزام شدند.

در این دوره ، حجره های پیرامون کلیسا و محراب آن مرمت و بازسازی شد. آراکلیان نیز با حضور در محل ، نظارت بر عملیات و در اختیار گذاشتن اطلاعات تاریخی و معماری ، به پیشبرد این اقدامات کمک کرد. همکاری او با کارشناسان حفاظت از آثار تاریخی ، علاوه بر قره کلیسا ، بناهایی همچون دیر استپانوس مقدس ، کلیسای روستای دره شام ، کلیسای سرکیس مقدس و کلیسای قریس را نیز در بر می گرفت.

نقش آفرینی در احیای دیر استپانوس مقدس

دیر استپانوس مقدس ، در شمال غربی جلفا و در نزدیکی رود ارس ، از دیگر بناهای تاریخی مهم ارمنیان در ایران است. این مجموعه در سده نوزدهم میلادی از مراکز مذهبی و اداری جامعه ارمنیان منطقه به شمار می رفت ، اما با پراکنده شدن جمعیت آبادی های پیرامون و انتقال مرکز خلیفه گری به تبریز ، به تدریج در انزوا قرار گرفت.

دسترسی دشوار به دیر و نبود راه مناسب ، حفاظت از آن را با مشکلات متعددی روبه رو کرده بود. در نهایت ، با کمک های مردمی جامعه ارمنیان و همکاری مقام های مسئول ، احداث جاده ای برای دسترسی به این مجموعه در نوار مرزی آغاز شد.

این جاده با هدایت مستقیم واروژان آراکلیان و همکاری دکتر روبرت هوانسیان ، هایک استپانیان و دیگر همراهان ، با امکانات مالی و تدارکاتی محدود احداث شد. عملیات ساخت آن هفت ماه به طول انجامید و در بهمن 1351 خورشیدی ، نخستین گروه بازدیدکنندگان از تبریز توانستند از مسیر جدید به دیر استپانوس مقدس دسترسی پیدا کنند.

گشایش این مسیر ، زمینه حضور بیشتر زائران و گردشگران را فراهم کرد و به کاهش انزوای مجموعه و مقابله با تخریب های ناشی از عوامل طبیعی و دستبرد افراد سودجو کمک رساند. در سال های بعد نیز آراکلیان با تکیه بر دانش خود درباره تاریخ و معماری ارمنی ، همکاری نزدیکی با مدیران و کارشناسان میراث فرهنگی داشت و دیدگاه های تخصصی او در مرمت بخش های مختلف این مجموعه مورد توجه قرار می گرفت.

همکاری در بازسازی مسجد کبود ایروان

فعالیت های آراکلیان به آثار تاریخی ارمنیان در ایران محدود نبود. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال ارمنستان ، بازسازی مسجد کبود ایروان ، بنایی متعلق به سده هجدهم میلادی ، در دستور کار همکاری های ایران و ارمنستان قرار گرفت.

این مسجد در دوران شوروی ، با وجود تخریب گسترده برخی بناهای مذهبی ، با تغییر ظاهری کاربری از تخریب در امان مانده بود. پس از تصمیم برای بازسازی آن ، بنیاد مستضعفان مسئولیت این پروژه را بر عهده گرفت و آراکلیان به عنوان کارشناس معماری در روند مرمت مشارکت کرد.

او در مراحل مختلف بازسازی حضور داشت و ضمن ارائه دیدگاه های تخصصی ، در هماهنگی میان عوامل اجرایی و مقام های ارمنستانی نقش ایفا کرد. این همکاری ، بخشی دیگر از فعالیت های او در زمینه حفاظت از میراث معماری و تقویت همکاری های فرهنگی میان دو کشور بود.

فعالیت های اجتماعی و فرهنگی در جامعه ارمنیان

واروژان آراکلیان در کنار فعالیت های حرفه ای خود ، در عرصه اجتماعی و فرهنگی جامعه ارمنیان ایران نیز حضوری فعال داشت.

در سال 1333 خورشیدی ، باشگاه فرهنگی ورزشی آرارات تهران ، پس از حدود یک دهه فعالیت ، شعبه خود را در تبریز با 120 عضو افتتاح کرد. آراکلیان از بنیان گذاران این شعبه بود و برای تأسیس آن با نمایندگان باشگاه مرکزی همکاری کرد. او در نخستین انتخابات هیئت مدیره شعبه تبریز به عنوان عضو و رئیس هیئت مدیره انتخاب شد و دو دوره پیاپی این مسئولیت را بر عهده داشت.

شعبه تبریز باشگاه آرارات در کنار مجموعه مرکزی تهران ، در سازمان دهی فعالیت های ورزشی و فرهنگی جامعه ارمنیان این شهر نقش داشت و به یکی از کانون های مهم فعالیت های اجتماعی آنان تبدیل شد.

آراکلیان در ادامه فعالیت های اجتماعی خود ، عضویت در هیئت نمایندگان جامعه ارمنیان تبریز ، شورای خلیفه گری آذربایجان و شورای شهر تبریز را تجربه کرد و در دوره ای نیز نایب رئیس شورای شهر این شهر بود.

او پس از انتقال به تهران ، فعالیت های خود را در جامعه ارمنیان پایتخت ادامه داد. ریاست شورای خلیفه گری ارمنیان حوزه تهران و شمال ایران در فاصله سال های 1375 تا 1377 خورشیدی و ریاست هیئت مدیره باشگاه فرهنگی ورزشی آرارات در سال های 1378 تا 1380 از جمله مسئولیت های او در این دوره بود.

در سال 1376 خورشیدی نیز هیئتی با هدف حفاظت از آثار فرهنگی ارمنیان در سراسر ایران ، با مشارکت سه حوزه خلیفه گری تهران و شمال ، اصفهان و آذربایجان تشکیل شد و آراکلیان ریاست آن را بر عهده گرفت. او تا سال 1387 در این مسئولیت باقی ماند.

کارنامه واروژان آراکلیان ، پیوندی میان معماری ، حفاظت از بناهای تاریخی ، فعالیت های فرهنگی و مشارکت اجتماعی بود. تلاش های چنددهه ای او برای مرمت کلیساهای تاریخی ، بهبود دسترسی به مجموعه های مذهبی و حفاظت از میراث فرهنگی ارمنیان ، نام او را در میان چهره های فعال در پاسداری از میراث تاریخی و معماری ایران ثبت کرده است.