حسین پورشریف کیست و الان کجاست؟ + بیوگرافی

توضیحات: 26 بهمن 1402

Namnamak

مصحح کتاب «نگارستان» معتقد است : این کتاب حلقه مفقوده میان گلستان سعدی و بهارستان جامی و برخی دیگر از آثار پیروان سعدی است و جایگاه ویژه اش در کتاب های ادبی و تعلیمی و تصوّفی قرن هشتم هجری ، برجسته و غیرقابل انکار است.

«نگارستان» حلقه مفقوده «گلستان» و «بهارستان»!

به گزارش نم نمک ، کتاب «نگارستان» معین الدین جوینی ، با تحقیق و تصحیح حسین پورشریف ، چندماهی است از سوی انتشارات «کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» به بازار نشر عرضه شده است. این کتاب 79 سال پس از نگارش گلستان سعدی و به پیروی از آن نوشته شده است. نگارستان از متون زیبای ادبی ، عرفانی و اخلاقی قرن هشتم هجری است که با وجود درج حکایات آموزنده از صدر اسلام و گفتار بزرگان و همچنین بعضی نکات تاریخی ، به تازگی منتشر شده است.

به مناسبت چاپ کتاب نگارستان ، با مصحّح این اثر ، حسین پورشریف گفت وگویی ترتیب داده ایم که از نظر می گذرانید.

«نگارستان» چطور کتابی است؟

کتابی به شیوه گلستان سعدی ، آمیزه ‏ای از نظم و نثر. نویسنده برای این که موضوع در ذهن مخاطب به خوبی جای گیرد ، سعی کرده است تا به شیوه ‏های بیانیِ گوناگونی مثل : حکایت ، حکمت ، حدیث و فایده ، مطلب را بیان کند. او از طریق حکایت ، نمونه ‏های عملی در تاریخ را بیان می ‏کند؛ با حکمت و فایده ، سخنان حکیمان بزرگ را به گوش مخاطب خود می‏ رساند و گفته های سودمندی را مطرح می کند؛ با آوردن حدیث ، گفتار خود را مستند می‏ کند و به مطالب و داستان‏ های خود ، اعتبار می‏ بخشد.

نویسنده کتاب چه کسی بوده است؟

«معین الدین جوینی» ، متخلّص به «معینی». مولّف ، خودش را در کتاب ، «معینی جوینی» معرفی کرده است. هیچ تاریخی برای تولّد او ثبت نشده و تنها براساس سال فوتش می توان احتمال داد که اوایل سده هشتم هجری ، به دنیا آمده است. زادگاه او روستای «اَنداده» از توابع جوین است. از خانواده معین الدین ، اطلاعی در دست نیست و تنها از پدر و برادر خود در کتاب نام می برد. طبق حکایت منظومی در نگارستان ، معین الدین ، دست کم تا زمان تألیف کتاب ، مجرّد بوده است. جوینی در سال 781 ق ، در همان زادگاهش فوت کرده است. در حال حاضر هم ، آرامگاه معین الدین که بنایی است مربوط به دوره صفوی - قاجار ، به عنوان یکی از آثار ملّی ایران توسط میراث فرهنگی به ثبت رسیده است.

آیا پدرش هم شخصیت نام آشنایی بوده است؟

جدّ پدری معین الدین هم «معینی جوینی» نام‏ داشته؛ چون خودِ معین الدین ، پدرش را «ابن معینی الجوینی» خطاب می ‏کند و از عبارات دیباچه برمی ‏آید که شاگردی پدر خود را هم کرده و قطعاً ، پدرش و جدّش ، از بزرگان طریقت و مربّیان سلوک در آن دوران بوده‏ اند. در لابه لای حکایات هم ، از پدرش نکات و پندهایی نقل می کند و نشان می ‏دهد که در جمع مریدان پدر و در خدمت او بوده و مثلاً در سفر مکّه مکرّمه ، پدر و برادرش را همراهی کرده است.

جوینی در نگارش این کتاب ، منبع یا منابع خاصّی هم داشته است؟

معین الدین از برخی کتاب های تاریخی ، ادبی و تذکره به زبان عربی ، سود برده و آنها را به صورت ادبی ، ترجمه کرده است. همان طور که در پایان کتاب هم اشاره کرده ، او کوشیده است که در ترجمه اش دخل و تصرّفی در متن اصلی حکایات و داستان ها نکند و مطالب را با ذوق ادبی خود ، به فارسی برگرداند. باید یادآور شد که بیشترین توجّه او به کتاب ربیع الأبرار و نصوص الأخبار محمود زمخشری بوده و مطالب فراوانی را از این کتاب ترجمه کرده و در نگارستان به کار برده است؛ امّا نیم نگاهی هم به دیگر کتاب ها همچون : إحیاء علوم الدین غزالی ، محاضرات الاُدباء راغب اصفهانی ، التذکرة الحمدونیة ابن حمدون ، تاریخ مدینة دمشق ابن عساکر و الأغانی ابوالفرج اصفهانی داشته است. به علاوه ، یافته ها و دیده ها و شنیده های خود را نیز با بیانی ادبی و در تلفیق شیرینی از شعر و نثر ، در کتاب آورده است.

چه توانایی ها و خصوصیاتی از معین الدین در کتاب انعکاس پیدا کرده است؟

از برخی حکایات کتاب برمی آید که معین الدین ، مدتی شغل دیوانی داشته؛ امّا به گفته خود ، توبه می کند و این شغل را کنار می گذارد و همانند پدرش به برگزاری مجالس وعظ و نصیحت می پردازد. در مجموع از کتاب پیداست که او درک خوبی از مفاهیم تصوّف و عرفان اسلامی دارد و در این وادی ، اهل فن و صاحب نظر محسوب می شود. توانایی های او در نظم و نثر فارسی در مقایسه با بزرگان دیگر آن عصر ، قابل توجّه است و قوّه شعری او در برخی قطعات ، واقعاً شکوفا و برجسته و حتی خیره کننده است ، اگرچه همه عبارات نثر و ابیات و قطعات و مثنوی های او ، از این جهت ، هم پایه و دارای ارزش برابر نیستند.

چرا جوینی نگارستان را نوشت؟

«نگارستان» در میان کتاب های ادبی فارسی و همین طور در بین کتاب هایی که به تقلید از «گلستان» نوشته شده اند ، چه جایگاهی دارد؟

بزرگان ادب فارسی ، همچون : دولتشاه سمرقندی ، تقی الدین اوحدی و امین احمد رازی ، درباره جایگاه والای علمی و ادبی نگارستان ، بسیار گفته‏ و نوشته ‏اند. جلو‏تر که بیاییم ، به استادان معاصر تاریخ و تاریخ ادبیات مانند : عبّاس اقبال ، ذبیح اللّه‏ صفا و سعید نفیسی می‏ رسیم که آنها هم در خصوص جایگاه نگارستان در ادب پارسی ، تمجیدآمیز سخن گفته ‏اند.

سعدی با نگارش گلستان در بهار سال 656 ق ، شیوه ‏ای را در نظم و نثر بنا کرد که بدون شک تا به حال ، کسی توانایی مقابله با او را نداشته است! همان طور که خود سعدی پیش‏ بینی کرده ، این گلستان خوش است و طراوات خود را حفظ کرده است. نگارستان جوینی ، 79 سال پس از نگارش گلستان سعدی ، یعنی در سال 735 ق نوشته شده است. شاید بتوان این کتاب را پس از روضه خُلد مجد خوافی - که آن را در سال 733 ق نگاشته - دومین اثر و نزدیک‏ترین کتاب به دوران نگارش گلستان دانست. در واقع می توان گفت نگارستان حلقه مفقوده میان گلستان و بهارستان جامی و برخی دیگر از آثار پیروان سعدی است و جایگاه ویژه اش در کتاب های ادبی و تعلیمی و تصوّفی قرن هشتم هجری ، برجسته و غیرقابل انکار است.

با این همه ، معین الدین جوینی ، بر این خیال بوده که گذشت زمان و تکرار خوانش گلستان ، از زیبایی آن می‏‏‏ کاهد و موجب ملامت و خستگی می ‏‏شود. در حالی که ظاهراً به عکس است و گلستان ، هر چه بیشتر خوانده می ‏‏شود ، زیباتر جلوه‏ گری می ‏‏کند. معین الدین با این دید ، به سراغ نوشتن کتاب خودش می‏‏ رود؛ ولی با وجود تمام زیبایی های ادبی و همچنین اشعار پرمغز و نغز و استواری که در کتاب شاهد آن هستیم ، در رسیدن به مقصود خود ، بازمی ‏‏مانَد! پس به نظرم باید گفت ارزش های نگارستان ، در جای خود و جایش بر روی چشم! امّا گلستان چیز دیگری است.

با چه انگیزه ای سراغ این کتاب رفتید و در کار تصحیح و تحقیق آن ، متحمّل چه مشکلاتی شدید؟

سال 1389 در جست وجوی موضوع پایان نامه کارشناسی ارشد خودم بودم که با نگارستان جوینی آشنا شدم. تصویر سه نسخه خطی کتاب را به دست آوردم و تصحیح آن را شروع کردم و در خردادماه 1391 از آن دفاع کردم. سپس پژوهش خود را درخصوص نگارستان ادامه دادم و دو مقاله علمی - تخصصی و دو مقاله علمی - پژوهشی در این زمینه به چاپ رساندم. در ادامه ، اُنس من با نگارستان بیشتر شد؛ لذا به دنبال پیدا کردن نسخه های دیگر آن رفتم و تصاویر تمام نسخه های شناخته شده آن در ایران و خارج از ایران را تهیه کردم. با مطالعه و طبقه بندی آنها ، توانستم نسخه های پُراشتباه و ناقص را کنار بگذارم و همچنین از میان نسخه های شبیه به هم ، یکی را ترجیح بدهم و در پایان ، دو نسخه از نسخه های جدید را انتخاب کردم و به عنوان نسخه بدل ، به نسخه های قبلی اضافه کردم و هم زمان ، با ارتقای تجربه و شناختم از متن ، تغییرات فراوانی در متن تصحیح قبلی خود ، اعمال کردم. روزهای پایانی سال 1399، کتاب را برای انتشار آماده کرده بودم که یکی از دوستان ، از وجود نسخه ای از کتاب در کتابخانه قره چلبی زاده ترکیه خبر داد که با وجود شباهت هایی با نسخه اساس (نسخه مجلس سنا) ، امّا دارای ویژگی های خاصی بود که نمی توانستم آن را نادیده بگیرم. هرچند اضافه کردن نسخه یادشده در این مرحله ، کار واقعاً طاقت فرسایی بود ، سختی اش را به جان خریدم و آن را به عنوان نسخه بدل اوّل ، به کتاب اضافه کردم و مقدمه کتاب را بر اساس مجموعه ای از مطالعات و پژوهش های جدید خود در باب جوینی و نگارستان ، به روزرسانی کردم. بالأخره در سال 1401 «کتابخانه ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی» ، کتاب را به زیور طبع آراست.

اگر بخواهید برای جامعه ادبی و کتابخوان ما ، چند قطعه از متن «نگارستان» جدا کنید ، چه نمونه هایی را تقدیم مخاطب می کنید؟

همان طور که عرض شد ، محتوای کتاب در قالب های مختلفی «حکایت» ، «فایده» ، «حکمت» و «حدیث» تنظیم شده است که به عنوان نمونه ، یکی از بخش هایی که در قالب «فایده» است ارائه می شود :

«بعضی از مفسّران ، عذاب اکبر را - که در قرآنْ مذکور است - به فرط تأثیر محبّت تفسیر کرده ‏اند؛ یعنی روزی که حُجُبْ مرتفع گردد و اهل ایمان به سعادت ملاقات موعود مخصوص شوند ، حق - سبحانه و تعالی - ، شمّه‏ ای از محبّت خود بر دل اصحاب کفر و طغیانْ کشف گرداند تا بدانند که از چه دولتْ محروم مانده ‏اند و مومنان به چه سعادتْ محظوظ گشته و چون نوایر محبّت در کوره سینه ایشان مشتعل گردد و حرمان خود و تمتّع دیگران از مشاهده محاسن محبوب دریابند هر عذابی که پیش از آن کشیده باشند ، به نسبت شدّت این عقوبت ، سهل نماید.

چون کرد ز کوی دوست با رنج دراز

اندیشه رفتنْ این دل محنت‏ساز

برداشت نگار بُرقَع و از سر ناز

گفتا که ببین که از که می‏مانی باز؟!».