معرفی کامل ساز رباب(ایرانی و افغانی)

در این مطلب جدید در سال 1405 و سال 2026 ، ساز رباب خوزستان و ساز رباب افغانی و قیمت ساز رباب و صدای ساز رباب و قیمت ساز رباب دیجی کالا و دانلود موسیقی بی کلام رباب و تلفظ ساز رباب و رباب ایرانی در نم نمک.

درباره ساز رباب که ثبت جهانی شده ، چه می دانید؟

رَباب (Rabab) یک ساز کهن و قدیمی است که خاستگاه آن افغانستان کنونی و خراسان قدیم است. این ساز با نام رباب بیش از یک هزار سال قدمت دارد و گویش پارسی اش رواوه می باشد. در متون باستانی و یونانی و به ویژه در لاتین «پندورا پرزاروم» نگاشته شده است.

انواع ساز

سه اندازه رباب وجود دارد :

1. رباب بزرگ یا شاه رباب Shahrubab
2. رباب میانه یا رباب
3. رباب کوچک یا زیلچه Zeleche
4. رباب (ربابه خوزستان)

شکل های ساز

• رباب با کاسه مربعی شکل
• رباب با کاسه استوانه ای
• رباب با کاسه کشتی یا کشکول
• رباب با کاسه گلابی شکل
• رباب با کاسه کروی شبیه به کمانچه
• رباب با کاسه ای شبیه سه تار یا تنبور کنونی
• رباب با کاسه ای بیضی

مشخصات

ساز رباب از جمله سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) دیرینه در ایران است.در گروه نوازی ها ، ساز رباب را به صورت افقی روی زانو میگذارند (همانند عود یا تار) و با مضراب می نوازند.

ساز رباب از چهار قسمت کلی ، شکم ، سینه ، دسته و سر تشکیل شده و وسعت صدای معمول رباب یک اکتاو و نیم است.

جنس ساز رباب

بدنه این ساز از جنس چوب درخت توت می باشد و داخل آن  فضای خالی وجود دارد. لایه روی آن از جنس پوست بزغاله میباشد. درگذشته تارهای آن را از روده می ساختند و امروزه در شکل اطلاح شده آن نایلون به کار میبرند.

ساختمان ساز رباب

کاسه طنینی

شامل دو قسمت کاسه و سینه است. کاسه رباب تو خالی و حجیم تر است و بر دهانه آن پوست قرار می گیرد. در دو سمت بالای این کاسه که به سمت سینه میرود ، دو فرورفتگی وجود دارد که موجب می شود کاسه دو قسمتی به نظر آید. در ساخت بعضی رباب ها این دو فرورفتگی کمی بالاتر ، یعنی میان کاسه و سینه ایجاد شده اند.

سینه

سینه ساز ، جعبه ایست تو خالی و به شکل مثلث ، که از یک طرف هم عرض کاسه و از یک طرف هم عرض دسته است. سطح روی سینه با یک صفحه چوبی نازک پوشیده شده است.

دسته

دسته ساز در ادامه چوب سینه می باشد و به شکل هرمی به سرپنجه می رسد. تعداد چهار دستان بر آن بسته میشود و غالبا تزئیناتی با استخوان در ادامه سینه است بر روی آن دیده می شود.

سرپنجه ساز رباب

جعبه کوچک و تو خالی که در ابتدای طول دسته و محل قرار گرفتن یک سر وترهای اصلی و گوشی ها می باشد. معمولا سر پنجه کمی مایل به عقب ساخته می شود و شش گوشی به تعداد وترهای ساز (در هر طرف سه گوشی) در طرفین آن قرار دارد.

اگر در انتهای سر پنجه شکل ها و حالت های تزیینی به کار رود آن را صُراحی گویند.

پوست

پوستی که بر روی کاسه ساز رباب است ، معمولا ضخیم تر از سازهای مشابه است. زیرا به کارگیری وترهای ضخیم تر و دسته کوتاه ، فشار زیادی بر خرک و پوست وارد می کند.

خرک

قطعه چوب یا استخوان کوچکی به طول حدود 6 سانتی متر است. که توسط دو پایه کوچک روی پوست ساز قرار میگیرد. و سیم ها از درون شیارهای آن عبور میکند. برای ایجاد صدای بهتر ، باید مضراب را کمی دورتر از خرک نزدیک به سینه ساز رباب بر سیم ها فرود آوریم.

شیطانک

قطعه استخوان باریک و کوچک به اندازه عرض دسته ساز رباب می باشد. که میان دسته و سرپنجه قرار دارد و سیم ها برای بسته شدن به گوشی ها از درون شیارهای کم عمق آن عبور می کنند.

سیم گیر ساز رباب

قطعه ای کوچک و فلزی است که در انتهای بدنه کاسه نصب میشود و گره سیم ها به آن بسته می شود.

وتر(سیم)

ساز رباب دارای شش سیم اصلی (سه سیم جفتی) میباشد ، که سیم های جفت با یکدیگر هم صدا کوک می شوند. شایان ذکر است که در بعضی نقاط شکل هفت سیمه آن نیز وجود دارد. امروز از سیم های گیتار برای رباب هم استفاده می شود. اما در گذشته جنس سیم های این ساز از روده تابیده یا نخ ابریشم بود.

ثبت جهانی

ایران در نوزدهمین جلسه کمیته بین دولتی حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس در پاراگوئه موفق به ثبت پرونده «مهارت ساختن و نواختن رباب» با مشارکت کشورهای افغانستان ، تاجیکستان و ازبکستان شد.

این ساز با نام پارسی «رواوه» بیش از یک هزار سال قدمت دارد. پرونده رباب در اجلاس 1401 نیز بررسی شده بود که در آن دوره از پیوستن به فهرست میراث جهانی ناملموس بازماند.

در همین راستا تصمیم گرفتیم با بهروز وجدانی پژوهشگر موسیقی درباره تاریخچه این ساز و .... صحبت کنیم.

لطفا در ابتدا روایتی از تاریخچه رباب داشته باشید؛ قدمت این ساز به چند سال قبل در ایران باز می گردد؟

ساز رباب یکی از سازهای بسیار قدیمی تمام حوزه فرهنگی ایران است که قرن ها در بسیاری از کشورها رواج داشته است. در این راستا می توانیم به اشعار مولوی و سعدی اشاره کنیم که از نام رباب در آثار خود استفاده کرده اند. همین امر بیانگر این است که این ساز حدود 600 تا 700 سال قدمت دارد. 

رباب چگونه نواخته می شود؟

به نظر می رسد که در کتاب ها ذکر شده است که این ساز در گذشته ها برخلاف امروز که یک ساز مضرابی است ، در بسیاری از کشورهای عربی با آرشه هم نواخته می شده است. همچنین در برخی کشورها به آن مربع هم می گفتند؛ چون مربع شکل بوده است ، اما با گذر زمان شکل کاسه آن تغییر کرده است. آن رباب آرشه ای گذشته با رباب کنونی متفاوت است ، ولی رباب کنونی که چندین قرن است در ایران نواخته می شود ، چندی پیش در پاراگوئه به ثبت جهانی یونسکو رسید. 

ساز رباب تحت چه شرایطی در کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس ثبت شد؟ 

در سال 2003 کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس تشکیل شد و ما هم در سال 2005 به آن ملحق شدیم. در همین راستا تاکنون 24 اثر ایرانی را در فهرست آثار میراث فرهنگی ناملموس ثبت کرده ایم شده که حال ثبت برخی از آنها به صورت انفرادی و برخی هم مشترک با کشورهای همسایه بوده است. ساز رباب هم به صورت مشترک با ایران ، افغانستان ، تاجیکستان و ازبکستان ثبت شده است؛ زیرا این چهار کشور پرونده را نوشته اند که نشان دهند این ساز در این چهار منطقه مدت ها است که رواج دارد. 

فراموش نکنیم که هدف این کنوانسیون ثبت میراث های زنده است که اکنون هم در زندگی مردم نقش دارند. همچنین میراثی که در این کنوانسیون ثبت می شود باید بین نسلی باشد و چند نسل از آن استفاده کرده باشند؛ یعنی به قول معروف استاد شاگردی باشد و از پدر به فرزند و از استاد به شاگرد رسیده باشد. حال ساز رباب کلیه این ویژگی های مهم را داشته است ، به خصوص اینکه ساز رباب در این مناطق عملکرد فرهنگی و اجتماعی هم دارد؛ یعنی بسیاری از حوزه های زندگی مردم در این ساز نواخته می شود. 

البته کسانی که این ساز را می نوازند گاهی همراه با آن زمزمه هایی می کنند و می خوانند. در برخی از مواقع هم حالت ساز و آواز دارد.

رباب در کدام مناطق ایران رواج دارد؟

رباب چندین قرن است که در سیستان و بلوچستان ایران رواج دارد و تقریبا دو شکل دارد. آن شکلی که در بین بلوچ ها رواج دارد و بیشتر مطرح است ، سازی است که با مضراب نواخته می شود و 18 تا سیم دارد ، همچنین تعداد زیادی سیم در زیر ساز وجود دارد که تنها حجم صداهای نواخته شده را زیاد می کنند و روی آنها مضراب نمی خورد. رباب کوچکتری هم داریم که در مناطقی از سیستان و بخشی از بلوچستان رواج دارد که آن را رباب پنج سیمه می خوانند. افرادی که تمایل دارند مسائل فنی این ساز را یاد بگیرند باید به کتاب موسیقی آقای محمدرضا درویشی یا کتاب های بنده در دو جلد به نام «فرهنگ موسیقی ایرانی» مراجعه کنند.

بهترین نوازنده این ساز کیست؟ 

آقای زنده یاد موسی زنگشاهی تقریبا 50 تا 60 سال پیش معروف ترین نوازنده رباب در زاهدان بودند که البته فرزندان و خانواده ایشان هم با نواختن این ساز آشنا هستند.

جنس رباب و ظاهر آن چگونه است؟ 

جنس این ساز از چوب زردآلو است که باتوجه به آنچه در سازهای بین قومیتی معمول است ، روی این ساز تزئینات بسیار زیادی وجود دارد؛ به صورتی که صدف ، استخوان و فلزات مختلف روی آن دیده می شود که بسیار زیبا است. البته این تزئینات سوای مسائل زیبایی شناسی ، به لحاظ نمادها ، اسطوره ها و اعتقادات و باورهای سازندگان و نوازندگان آن منطقه هم قابل بحث است.

رباب در قالب موسیقی ایرانی نواخته می شود یا موسیقی نواحی؟ 

ساز رباب به صورت تک نوازی و گروه نوازی نواخته می شود. البته رباب در گروه های موسیقی سنتی کنونی ایران هم بخاطره اصوات بمی که دارد ، استفاده شده است؛ یعنی گروه های غیرفولکلوریکی که موسیقی ردیف دستگاهی را اجرا می کنند. 

در گذشته در ارکستر آقای فرامرز پایور ، تمام سازهایی که نواخته می شدند ایرانی بودند از جمله رباب و قیچک که از موسیقی نواحی ایران به اجرای موسیقی ردیف نوازی راه پیدا کرده بودند. 

ثبت این اثر در میراث فرهنگی ناملموس چه تاثیری دارد؟ 

این امر به دو علت مهم است؛ اول اینکه ایران چون داعیه دار فرهنگ و تمدن قدیمی خود است ، از آن انتظار می رود که در مقایسه با سایر کشورهای منطقه بیشترین آثار را به ثبت جهانی برساند که البته در حال حاضر ایران بیشترین تعداد آثار ثبت شده در یونسکو را دارد.

مسئله دوم این است که ما مردمی هستیم که وقتی یک اثر به ثبت جهانی می رسد ، تمام مردم آن منطقه ، به ویژه افرادی که با آن سر و کار دارند ، خیلی به خود می بالند و همین امر باعث می شود میراث خود را جدی تر بگیرند و بیشتر به دنبال چنین مسائلی بروند. همچنین سازمان های متولی آن میراث مثل سازمان میراث فرهنگی زمانی که می بینند یک اثر به ثبت رسیده است ، کمک های بیشتری را به رواج آن عنصر فرهنگی خواهند کرد.

تقریبا می توان گفت که خود این کنوانسیون هم به دنبال همین امر است ، گرچه دولت های کشورها عضو آن هستند ولی میراث نیاکان متعلق به مردم است و در تمام 40 ماده کنوانسیون پاسداری میراث فرهنگی ناملموس قید شده که میراث مردم باید توسط خود مردم پاسداری شود ، آموزش داده شود ، آگاهی درباره آن بیشتر شود و ... . 

درحقیقت دولت ها صرفا می توانند با مردم و نهادهای مردمی همکاری داشته باشند و در خصوص آموزش ، مستندسازی ، امور مالی و ... اهتمام بورزند. 

چهار کشور این پرونده را با سرگروهی و حمایت ایران به یونسکو فرستادند که این امر نشان می دهد کشور ایران علیرغم مشکلاتی که دارد ، می تواند در ثبت آثار میراث فرهنگی مناطق مدیر و مسئول باشد؛ چراکه امکانات بیشتر و پرسنل آگاهتری دارد. همین امر خود پیام خوبی را منتقل می کند.

همچنین ایران با این اقدامات به کشورهای منطقه این پیام را می رساند که می توانند با کمک ایران از میراث فرهنگی خود پاسداری کنند؛ چراکه اینها میراث منطقه هستند. 

البته در همین پرونده رباب اگر ساز را در بین چهار کشور ریشه یابی کنند ، ریشه آن به ایران بازمی گردد به هر حال که در گذشته تعداد زیادی از این کشورها بخشی از ایران بوده اند؛ به همین دلیل این که رباب در شرق ایران ، مناطقی از کرمان هم رواج پیدا کرده است ولی اساس آن سیستان و بلوچستان است. 

این ساز بیشتر در ایران رواج دارد یا در سه کشور دیگر؟ 

فرقی نمی کند؛ چراکه بلوچ ها در افغانستان ، پاکستان ، تاجیکستان و ازبکستان هم هستند و رباب ساز محبوب آنها است. صرفا ممکن است شکل ، اندازه و تزئینات ساز در کشورهای مختلف بر اساس اعتقادات و باورهای مردم هر منطقه و نگاه آنها به مسائل زیباشناسی متفاوت باشد.